Siêu El Nino khiến tuyến huyết mạch chuyển hàng sang Mỹ tắc nghẽn

Hạn hán nghiêm trọng do siêu El Nino khiến kênh đào Panama phải cắt giảm tàu thuyền qua lại, đe dọa làm nghẽn dòng hàng hóa trị giá hàng tỷ USD sang Mỹ.

Từ đầu tháng 8, hàng chục tàu biển phải xếp hàng chờ lượt đi qua kênh đào Panama. Một số bị kẹt hơn một tuần, có tàu neo cả tháng.

Kênh đào Panama là tuyến hàng hải nhân tạo hẹp, dài khoảng 80 km, cắt qua nước Panama (Trung Mỹ), kết nối Đại Tây Dương và Thái Bình Dương. Tuyến này giúp tàu biển tiết kiệm thời gian và nhiên liệu, nhờ rút ngắn quãng đường di chuyển so với hải trình qua mũi Horn (Chile). Đây là nơi trung chuyển 5% lượng hàng hóa vận chuyển bằng đường biển của thế giới, với 70% hàng lưu thông đến hoặc đi từ Mỹ.

Đầu tuần trước, Công ty logistics Flexport chấp nhận chi 4 triệu USD để giành quyền ưu tiên lưu thông cho tàu chở 30 container hàng. Đại diện doanh nghiệp cho biết tình trạng ùn tắc tại đầu phía Thái Bình Dương đang ở mức tồi tệ nhất kể từ tháng 5, giai đoạn ngành vận tải biển căng thẳng do diễn biến liên quan đến eo biển Hormuz.

Theo CNN và The Guardian, trong khi căng thẳng Hormuz đến từ xung đột Trung Đông, tình trạng tắc nghẽn tại kênh đào Panama do siêu El Nino. Kênh đào Panama vận chuyển tàu, thuyền băng qua eo đất nhờ hệ thống âu tàu - những khoang chứa nước có khả năng nâng hoặc hạ tàu, thuyền giống như các bậc thang. Nước cung cấp vận hành lấy từ hồ nhân tạo Gatun (gần thành phố Colón, Panama). Siêu El Nino khiến lượng mưa khu vực này giảm 34% so với mức trung bình lịch sử, kéo mực nước hồ nhân tạo xuống thấp.

Trước tình hình này, ngày 20/8, Cơ quan Quản lý Kênh đào Panama điều chỉnh hoạt động để thích ứng, với hai biện pháp chủ yếu. Thứ nhất, là giảm giới hạn mớn nước (khoảng cách từ đáy tàu, thuyền đến mặt nước) từ 50 ft xuống 48 ft từ tháng 9, và dự kiến còn giảm tiếp. Giới hạn mớn nước thấp buộc các tàu phải giảm trọng lượng hàng hóa chuyên chở.

Biện pháp thứ hai họ áp dụng là siết lưu lượng tàu qua kênh đào mỗi ngày, giảm dần từ 36 tàu về 32 từ ngày 15/9.

Một số công ty vận tải biển đã bắt đầu cảm nhận được tác động dây chuyền. Ngày 12/8, MSC thông báo hạn chế về mớn nước làm giảm công suất tàu, buộc họ tăng mức thu qua kênh đào Panama nhằm bù đắp chi phí. Mức phụ phí mới áp dụng cho các lô hàng từ Đông Nam Á, Trung Quốc, Hàn Quốc và Nhật Bản đến Bờ Đông và Vùng Vịnh của Mỹ.

Trong khi đó, giới phân tích lo ngại việc giảm lượng tàu qua kênh làm trầm trọng thêm tình trạng chậm trễ hiện tại, và đẩy phí qua kênh lên cao. Trong đợt El Nino gần nhất vào 2023-2024, mực nước hồ giảm kỷ lục, buộc lượng tàu được phép qua kênh đào này giảm từ 36 xuống còn 24 một ngày.

Ông Henry Ziemer, nghiên cứu viên chương trình châu Mỹ tại Trung tâm Nghiên cứu quốc tế và chiến lược (CSIS), cho biết tình trạng cắt giảm lưu lượng tàu hiện chưa nghiêm trọng như các đợt El Nino trước, nhưng "vẫn tiềm ẩn nguy cơ có thể tồi tệ hơn".

Bên cạnh đó, chi phí vận chuyển cũng chịu thêm áp lực từ cơ chế đấu giá suất lưu thông, vốn ngày càng đắt đỏ. Kênh đào Panama hoạt động dựa trên hệ thống đặt chỗ. Các tàu sẽ đăng ký suất đi qua kênh, tương tự cách hành khách đặt trước vé máy bay. Với trường hợp không đặt chỗ trước, cơ quan quản lý thường tổ chức đấu giá 3-5 suất mỗi ngày.

Trong bối cảnh căng thẳng tại eo biển Hormuz do xung đột Trung Đông, nhu cầu di chuyển qua kênh đào Panama tăng cao, đẩy mức đấu giá trung bình từ 100.000 USD lên khoảng 380.000 USD. Vào tháng 5, bà Ilya Espino de Marotta, Phó giám đốc Cơ quan Quản lý Kênh đào Panama, cho biết đã có trường hợp một suất đấu giá được chốt với mức 4 triệu USD.

Giới phân tích cho biết tất cả chi phí tăng thêm sẽ ảnh hưởng tới giá cả hàng hóa bán lẻ, tác động trực tiếp vào ví người dân, nhất là với các mặt hàng đòi hỏi thời gian giao gấp.

Ông Ziemer lưu ý nguy cơ gián đoạn kinh tế có thể ảnh hưởng nhiều hơn đến hàng tiêu dùng như điện thoại di động, máy tính và nông sản. Ở chiều xuất khẩu từ Mỹ, mặt hàng năng lượng sẽ chịu ảnh hưởng. Ví dụ, các sản phẩm dầu khí của Mỹ xuất sang châu Á có thể gặp trở ngại, gây khó khăn cho các quốc gia đang nỗ lực thay thế nguồn dầu thiếu hụt từ Trung Đông. Họ có thể phải đối diện với tình trạng giá năng lượng tăng vọt trước áp lực kép về nguồn cung.